Spider Poison (लूता विष) : Ayurvedic and modern aspect

-

 Spider Poison (लूता विष) : Ayurvedic and modern aspect 

Category: Agadtantra (Toxicology)

Bams 2 nd year
Spider

निसर्गात अनेक जीव आहेत, ज्यांच्यापासून आपल्याला इजा होऊ शकते. आयुर्वेदामध्ये अशा विषारी प्राण्यांचा आणि त्यांच्या विषाचा सखोल अभ्यास 'अगदतन्त्र' या शाखेमध्ये केला जातो. आज आपण अशाच एका विषयावर माहिती घेणार आहोत, तो म्हणजे लूता विष (Spider Poisoning) . 

Introduction

अगदतन्त्राची व्याख्या:

“अगदतन्त्रं नाम सर्पकीट लूता मूषकादि दष्ट विष व्यञ्जनार्थं

 विविध विषसंयोगोपर्शमनार्थञ्च | (सु. सु.१/१४)"

आयुर्वेदाच्या आठ शाखांपैकी एक असलेल्या अगदतन्त्राचा उद्देश सर्प (साप), कीट (कीटक), लूता (कोळी), मूषक (उंदीर) इत्यादींच्या दंशाचे निदान आणि विविध प्रकारच्या विषांवर उपचार करणे हा आहे.  

लूता विष म्हणजे कोळी चावल्यामुळे होणारे विषबाधा.  

याचे वर्णन जांगम विष (प्राणीजन्य विष) या अंतर्गत केले जाते.

Classification (वर्गीकरण)

संख्येनुसार

  • सुश्रुत - १६  
  • वाग्भट - २८  

विषाच्या तीव्रतेनुसार 

  • तीक्ष्ण विष लूता : ७ दिवसांच्या आत मृत्यू होतो.  
  • मध्यम विष लूता : ७ ते १५ दिवसांच्या आत मृत्यू होतो.  
  • मंद विष लूता : १५ दिवसांनंतर मृत्यू होतो.  

साध्या-असाध्यतेनुसार 

  • कृच्छ्र साध्य (कष्टाने बरे होणारे) - ८  
  • असाध्य (बरे न होणारे) - ८  

दोषांच्या दुष्टीनुसार 

  • वायव्य  
  • आग्नेय  
  • सौम्य  

दुष्टीच्या परिणामांनुसार   

  • दूषी विष लूता  
  • प्राणहर लूता  

Origin (उत्पत्ती)

विश्वामित्रो नृपवरः कदाचिदृषिसत्तमम्।

वशिष्ठं कोपयामास गत्वाऽश्रमपदं किल ।।

............प्राप्ता मुनेः प्रस्वेदबिन्दवः।

तस्माल्लूतेति भाष्यन्ते सङ्ख्यया ताश्च षोडश।। (सु.क. 8/90-93)   

  1. प्राचीन काळी राजा विश्वामित्राने महर्षी वसिष्ठांच्या आश्रमाला भेट दिली होती.  
  2. राजाच्या चुकीच्या वागणुकीमुळे आणि अहंकारामुळे त्याने ऋषींचा अपमान केला.  
  3. ऋषींच्या शरीरावर रागामुळे जो घाम (स्वेद) आला, त्याचे थेंब गाईंच्या चाऱ्यासाठी ठेवलेल्या गवतावर पडले.  
  4. घामाच्या या थेंबांपासून शक्तिशाली कोळी (लूता) जन्माला आले.  
  5. दुसऱ्या मतात असे सांगितले आहे की, खांडव वन दहनावेळी असुरांची शरीरे जळताना त्यातून बाहेर पडलेल्या ठिणग्यांपासून कोळ्यांची उत्पत्ती झाली.  

लूता विष अधिष्ठान:

आचार्य सुश्रुतानुसार 7

  1. लाळ
  2. नख (नखे)
  3. मूत्र (लघवी)
  4. दंष्ट्र (सुळे/दांत)
  5. आर्तव (ऋतुस्त्राव/रक्त)
  6. मल (विष्ठा)
  7. शुक्र (वीर्य)  

General Symptoms (दंशाच्या ठिकाणची सामान्य लक्षणे) :

पिडका विविद्याकारा मण्डलानि महान्ति च।

महान्तो मृदवः शोफा रक्ताः श्यावाश्चलास्तथा ॥

सामान्यं ..........सर्वलूतानामेतदादंशलक्षणम्। (सु.क. 8/99-100)   

  • पिडका (पुरळ)  
  • मंडलता (चट्टे पडणे)  
  • महत्व (मोठा आकार)  
  • मंदा (सौम्यता)  
  • मृदू (मऊपणा)  
  • रक्त आणि कृष्ण वर्ण (लाल आणि काळा रंग)  
  • शोथ (सूज)  
  • स्त्राव (पाणी सुटणे)  

Specific Symptoms (दंशाची विशिष्ट लक्षणे) :

आचार्य चरकांनुसार:  

  1. श्वास : सूज, ताप, जळजळ.  
  2. दंष्ट्र : स्थिर, विवर्णता (रंग बदलणे), सूज आणि वेदना.  
  3. नख : सूज, खाज, बधीरपणा.  
  4. मूत्र : दंश मध्यभागी काळा, कडांना लाल आणि जळजळ होणारा.  
  5. लाला : मऊ, किंचित सूज असलेला दंश.  
  6. मल, आर्तव आणि शुक्र: पिकलेल्या आवळ्यासारखा दिसणारा दंश.  

आचार्य वाग्भटानुसार:  

  1. कोळी चावल्याची लक्षणे अर्धा दिवसआत दिसून येत नाहीत.  
  2. दंशाची जागा मध्यभागापासून टोकापर्यंत काळी असते, जाळ्याने झाकलेली आणि जळाल्यासारखी दिसते.  
  3. ती जागा लवकरच लाल, ओली आणि सुजलेली होते. रुग्णाला सतत ताप राहतो.  
  4. दंशाच्या जागी पांढरे, पिवळे किंवा काळे फोड येतात आणि सूज येते.  
  5. श्वसनाचा त्रास इतका तीव्र असू शकतो की त्यामुळे मृत्यू होऊ शकतो.  

कृच्छ्र साध्य (कष्टाने बरे होणारे) लक्षणे:  

दंशाच्या जागी खाज, डोकेदुखी, वेदना आणि कफामुळे होणारे इतर विकार उद्भवतात.  

असाध्य (बरे न होणारे) लक्षणे:  

दंशाच्या जागी सडणे (Decay), रक्तस्त्राव, जळजळ, जुलाब, ताप आणि तिन्ही दोषांचे विकार, जन्मजात आजार उद्भवतात.  

कालानुसार होणारे बदल:

“दिनार्धं लक्ष्यते नैव दंशो लूताविषोद्भवः ।" (अ. सं. उ. ४४/१५) 

  1. पहिला - दंश लहान, कप्पे असलेला, पसरलेला आणि अस्पष्ट असतो.
  2. दुसरा - मध्यभाग दबलेला आणि कडा उंचावलेल्या असतात, लक्षणे स्पष्ट दिसतात.
  3. तिसरा - लक्षणे अधिक तीव्र होतात. ताप, केस गळणे, रक्ताची गाठ होणे, तीव्र वेदना आणि केसांच्या मुळांतून स्त्राव होणे.
  4. चौथा - विष अधिक उग्र बनते.
  5. पाचवा - विषामुळे इतर रोग निर्माण होतात.
  6. सहावा - विष संपूर्ण शरीरात आणि मर्मस्थानी (नाजूक भागात) पसरते.
  7. सातवा - विषबाधा झालेला रुग्ण लवकरच मृत्यू पावतो.

लूता विष चिकित्सा

  •  लुता विष अत्यंत भयानक असते व त्यात अनेक कठीणता असतात.
  • अगद चा वापर करण्यापूर्वी लुटा दंश सविष आहे की निर्विष आहे हे बघावे.
  • निर्विष अवस्थेत अगद चा वापर केल्यास हानिकारक ठरते.

१).शस्त्रकर्म आणि दहन 

जाम्बवौष्ठाधैर्तृतु पित्तोतरं दहेत्।।

(अ.सं.उ. 44/28)

मूळासहित लूता दंश लवकरच मंडलाग्र शस्त्राने काढून टाकावा आणि नंतर जाम्बवौष्ठ शलाकेने दहन कर्म (जाळणे) करावे, परंतु पित्त प्रधान लूता दंशाला जाळू नये.

२) लेप व सिंचन-

लेपयेद्दग्धमगदैर्मधुसैन्धवसंयुतैः ||

सुशीतैः सेचयेत्र्यानु कषायैः क्षीरिवृक्षजैः ।।

(अ.सं.उ.44/23)

मध आणि सैंधव (मीठ) एकत्र करून विषनाशक लेप तयार करावा आणि तो दंशाच्या जागी लावावा.

यानंतर पंचवल्क वृक्षांच्या सालीच्या काढ्याने परिषेक (सिंचन) करावा.

३) रक्तमोक्षण आणि परिषेक 

सर्वतोऽपहरेद्रक्तं शृङ्गाटीः सिरयापि वा।

रक्तमोक्षणसुते रक्त परीषेको घृतक्षिरादिभिर्हितः ॥

परिशेक

कमोक्षण शृंगाचा उपयोग करून किंवा सिरावेध करून केले पाहिजे. रक्तमोक्षणानंतर थंड तूप, दूध इत्यादी लावावे.

४) वमन 

उदीर्णदोषान् बलिनो विषे महति बामयेत्। वमन काकाण्डकीकोशवती लोधेन्द्रयवसैन्धवैः ।

पटोलपत्रमरिचकरघाटप्रियङ्कभिः कृष्णाशुकनसानीपनिम्बसप्ताह्वयष्टिभिः||

(अ.सं.उ. 44/29)

प्रबल व्यक्तीमध्ये वाढलेले दोष आणि विष वमनाद्वारे (उलटी करवून) काढले पाहिजे.

  1. लाल चदन, पांढरे चंदन आणि मुर्दाशंख वाटून लावावे.
  2. करंज, अर्क दुग्ध, कन्हेर, अतीस, चित्रक, अक्रोड ह्यांच्या स्वरसाने सिद्ध तेल लावावे.
  3. क्षेत पुनर्नवा किंवा अपामार्गाचे मूळ बारीक वाटून लोणी मिसळून लावावे.
  4.  मण्डवा किंवा सुंठ आणि जिरे पाण्यात वाटून लावावे.
  5. चूना, लिंबाच्या रसात वाढून किंवा तिळाचे तेल आणि चिरौंजी एकत्र वाटून लावावे.
  6. खली आणि हळद एकत्र वाटून लावा.
  7. काथ २० मॅम, कापूर १० मॅम् सिंदूर ६ ग्रॅम हे तिन्ही बारीक करून यावरून शतघौत घृत किंवा लोण्यातून लावावे
  8. गंभीर अवस्थेतत्रैलाक्य चिंतामणी, अश्व कंचुकी रस चा प्रयोग करावा

महत्व पूर्ण अगद

  •   पद्मकादी अगद
  •   चंपकादि अगद
  •   मन्दरागद
  •   गन्धमादन अगद
  •   लोध्रसेव्यादि अगद

 आचार्य सुश्रुत नुसार चिकीत्सा 

नस्याञ्जनाभ्यञ्जनपानधूमं तथाऽवपीडं कवलग्रहं च।

संशोधनं चोभयतः प्रगाढं कुर्यात्सिरामोक्षणमेव चात्र ॥

(सु.क. 8/134)

आचार्य सुश्रुतः १० चिकित्सा विधी -

  •  नस्य
  •  अंजन
  •  अभ्यंग
  •  पान
  •  धूम
  •  अवपिड
  •  कवल गृह
  •  वमन
  •  विरेचन
  •  रक्त मोक्षण

१) नस्य 

औषधी तेल किंवा चूर्ण नाकाद्वारे देणे, ज्यामुळे डोक्यातील विषदोष दूर होतात. श्यामा, यवफला, फणिज्जकाची बीजे आणि शिरीष यांचा वार्तकाच्या रसात खलून तयार केलेले नस्य विष दूर करण्यासाठी सर्वोत्तम आहे.

२) औषधी अंजन 

जर झोपेच्या वेळी दृष्टीदोष, डोळ्यांना सूज आणि खाज असेल, वाचा, मनोव्हा, त्रिकाळू, त्रिफळा, लोध्रा औषधांनी तयार केलेले अंजन वापरावेः

३) मलम (अभ्यंग)

कटभी, तगर, समांगा, देवदारू, दोन बृहती, गांगेयी, रोचना आणि चंदनाच्या मुळांनी तयार केलेले औषधी तूप.

४) पोटेशन्स (पानम)

सर्पाक्षी, चंदन, वक्र, मृगाक्षी, गंधनाकुली, एला आणि महासुगंधा शेळीच्या मूत्रात वाटून बाह्य उपयोगासाठी आणि कोळी चावल्यास अंतर्गत पिण्यासाठी वापरावे.

५) धुरीकरण (धूपनम) 

औषधी वनस्पतींचा धूर नाकावाटे किंवा तोंडावाटे घेणे, ज्याला धुरीकरण असेही म्हणतात. 

६) अवपिडन

औषधी वनस्पतींचा रस नाकात पिळून नस्य म्हणून वापरणे. 

७) गुळण्या (गंडूषम)

कोणत्याही विषनाशक औषधांनी करता येतात.औषधी द्रव्याने गुळण्या करणे किंवा तोंडात औषधी द्रव धरून ठेवणे.

८) वमन (वमन)

औषधी देऊन उलट्या करवून घेणे, ज्यामुळे पोटातील विषारी दोष बाहेर पडतात. 

९) विरेचन

त्रिफळा देऊन विरेचन केले जाऊ शकते.जुलाबावाटे शरीरातील दोषांचे आणि विषाचे शुद्धीकरण करणे. 

१०) रक्तमोक्षण

शरीराच्या इतर भागातून शिंगाने शोषून किंवा रक्तवाहिनी कापून रक्त काढले पाहिजे.

रक्तमोक्षणानंतर शरीरावर थंड तूप, दूध इत्यादी ओतणे फायदेशीर ठरते.

.

.

.

टीप: कोळी चावल्यास घरगुती उपाय करण्यापेक्षा त्वरित तज्ज्ञ डॉक्टरांचा किंवा आयुर्वेदिक वैद्यांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

Gunja (Abrus precatorius): The Beautiful Poison

-
Image
  Gunja (Abrus precatorius): The Beautiful Poison – An Ayurvedic and Modern Perspective Category: Agadtantra (Toxicology) Bams 2 nd year In the world of Agadtantra (Ayurvedic Toxicology), few plants are as visually striking and paradoxically dangerous as Gunja. With its vibrant red seeds tipped with black, it resembles a jewel, leading to its use in beads and ornaments. However,  this is beautiful exterior lies a potent poison known as Sthavar Visha Today, we dive deep into the properties, toxicity, and medicinal transformation of Gunja, based on classical Ayurvedic and modern prospective  Introduction Latin name: Abrus precatorius . English - Rosary pea, indian liquorice root. Sanskrit - Raktika, kaakananti,tamrika. Family - Leguminaceae Utpattisthana - Everywhere in india   External Features Characterized by Shrub like climbers with many branches. Leaves - Like tamarind tree, (2-3 inches long) flowers - Small yellowish green Odour - Odourless Rasa Panc...
Read more

Ahiphena (Opium): Bridging Ayurvedic Wisdom and Modern Toxicology

-
Image
 Ahiphena (Opium): Bridging Ayurvedic Wisdom and Modern Toxicology Category: Agadtantra (Toxicology) Bams 2 nd year In the world of Agadtantra (Ayurvedic Toxicology) and modern forensic medicine, few substances are as fascinating—and dangerous—as Ahiphena, commonly known as Opium or the Poppy plant. Known for its potent medicinal properties and high potential for abuse, understanding Ahiphena requires a look at both its traditional Ayurvedic classification and its modern pharmacological profile. Introduction Latin Name : Papaver Somniferum. Family : Papaveraceae. Vernacular Names   Sanskrit : Aaphuk, Ahiphen, Naagphen,   Niphen, Amal. Marathi : Aphu Hindi : Afim English : Opium, Poppy plant . Classification: According to Ayurved - Sthavara vegetative poison Upavisha (Bhavaprakash & Rasatarangini) According to Modern science - Neurotic Cerebral Somniferous Properties   Guna : Laghu, Ruksha,Sukshma, Vyavayee, Vikasee. Rasa : Tikta. Vipaka : Katu. Veerya : ...
Read more

The Suicide Tree : Unveiling the Secrets of Cerbera odollam

-
Image
  The Suicide Tree: Unveiling the Secrets of Cerbera odollam Category: Agadtantra (Toxicology) Bams 2 nd year Nature is full of contradictions.  the most beautiful flora harbors the deadliest secrets . A prime example of this paradox is Cerbera odollam, a plant known by the ominous moniker  " The Suicide Tree " . Native to South India and Southeast Asia, this plant is a subject of significant interest in both Ayurveda and modern toxicology . Let’s dive deep into the morphology , toxicity , and medicolegal importance of this deadly beauty of Cerbera Odollam. Cerbera Odollam    Name of Poison: Cerbera Odollam   Botanical Name: Cerbera odollam   English Names: Suicide Tree, Pong-pong tree   Sanskrit Names : Auddalalka, Svanamara   Family : Apocynaceae Classification   Ayurveda : Plant poison (Sthavara Visha)   Modern : Cardiac poison (affects the heart) Description  Origin: Native to South India and Southeast Asia  Habitat: ...
Read more

आरोग्यवर्धिनी वटी: रसरत्नसमुच्चयांतर्गत एक सर्वांगीण शास्त्रीय व चिकित्सकीय समीक्षा

-
आरोग्यवर्धिनी गुटिका (रसरत्नसमुच्चय... विसर्पादी चिकित्सा) १) घटक द्रव्य द्रव्य — प्रमाण शु. पारद — १ भाग शु. गंधक — १ भाग लोह भस्म — १ भाग ताम्र भस्म — १ भाग अभ्रक भस्म — १ भाग हरितकी — २ भाग } बिभितकी — २ भाग } (त्रिफळा) आमलकी — २ भाग } शु. शिलाजतू — ३ भाग शु. गुग्गुळ — ४ भाग चित्रक — ४ भाग कुटकी (Main) — २२ भाग - यकृत उत्तेजक, तिक्त रसात्मक निम्ब स्वरस / पत्र (भावना देण्यास २ दिवस) २) निर्माण विधी - पारद आणि गंधक कज्जली खल्व मध्ये टाकावी. भस्म घ्यायचा, त्रिफळा घ्यायचा खल्व मध्ये कुटुन घ्यायच (२ दिवस) गुग्गुळ टाकून वटी तयार करायची. वटी सुकवून काचेच्या भरणी मध्ये साठवून ठेवली. निम्ब स्वरस टाकून भावना तयार करायची एकजीव करायच - २ दिवस ३) मात्रा - 250 - 500 mg tablet ४) अनुपान - आर्द्रक स्वरस, मध, जल ५) उपयोग - कुष्ठ कुष्ठ रोग, वातज पित्तज कफज ज्वर, यकृत उत्तेजक, मेदज रोग ६) अशुद्ध असल्यास - रोग अधिकार (१) सर्व प्रकारचे कुष्ठ (२) वातज, पित्तज, कफज कुष्ठ (३) यकृत उत्तेजन (४) मेदज रोग ७) Chemical Composition :-  Mercury (Hg)  Sulphur (S)  Iron (Fe_2So_3) Ferric oxide.  P...
Read more