Sanjivani Vati: The Ancient Ayurvedic Shield for Immunity and Digestion

-

 Sanjivani Vati: The Ancient Ayurvedic Shield for Immunity and Digestion

Bams 2nd year

Sub - Rassastra 

संजीवनी वटी

संजीवनी वटी


सर्व आयुर्वेदाच्या जगात, संजीवनी वटी सारखी प्रभावशाली नावे फार कमी आहेत. "संजीवनी" या शब्दाचा शब्दशः अर्थ "जीवन देणारी" असा होतो. गंभीर परिस्थितीतही आरोग्य पुनरुज्जीवित करण्याच्या आणि पूर्ववत करण्याच्या क्षमतेमुळे या औषधाला हे नाव पडले आहे. 


सन्दर्भः 

विडङ्ग नागरं कृष्णा पथ्यामलविभीतकम्।

वच गुडूची भल्लातं सविषं चात्र योजयेत् ।।

एतानि समभागानि गोमूत्रेणैव पेषयेत्।

गुञ्जाभा गुटिका कार्या दद्यादाईकजै रसैः ।।

एक़ामजीर्णगुल्मेषु द्वे विपूच्यां प्रदापयेत् ।

तिरुवक्ष सर्पदष्टे तु चतस्त्रः सान्निपातके ।।

वर्ती सञ्जीवनी नाम्ना सज्जीवयति मानवम् ।।

भैषज्यरत्नावली, ज्वराधिकार, 5/1009-1011)

संजीवनी वटीचा मुख्य उल्लेख भैषज्यरत्नावली (ज्वराधिकार) यांसारख्या शास्त्रीय ग्रंथांमध्ये आढळतो. हे औषध प्रामुख्याने विविध प्रकारच्या तापाच्या (ज्वर) उपचारांसाठी वापरले जाते.

घटक द्रव्य

  1. विडङ्ग - 1 भाग
  2. शुण्ठी - 1 भाग
  3. पिप्पली - 1 भाग
  4. हरितकी - 1 भाग
  5. आमलकी - 1 भाग
  6. विभीतकी - 1 भाग
  7. वचा - 1 भाग
  8. गुडूची - 1 भाग
  9. शुद्ध बिल्व - 1 भाग
  10. शुद्ध वत्सनाभ - 1 भाग
  11. गो-मूत्र -- भावना के लिये पर्याप्त मात्रा

निर्माण विधी (बनवण्याची पद्धत)

  • १. सर्व कोरडी द्रव्ये गोळा करा आणि ती स्वच्छ असल्याची खात्री करा.
  • २. खल्ब यंत्राच्या सहाय्याने प्रत्येक औषध स्वतंत्रपणे बारीक चूर्णात वाटून घ्या.
  • ३. बारीक केलेले चूर्ण सुती कापडाने गाळून घ्या (वस्त्रगाळ चूर्ण).
  • ४. सर्व चूर्ण एका कोरड्या भांड्यात एकत्र करून नीट मिसळा.
  • ५. हे मिश्रण पुन्हा एकदा गाळून घ्या जेणेकरून ते एकजीव होईल.
  • ६. यात गोमूत्र मिसळून 'भावना' द्या, जोपर्यंत गोळ्या वळण्यायोग्य घट्ट गोळा तयार होत नाही.
  • ७. तयार गोळ्या उन्हात किंवा गरम हवेच्या ओव्हनमध्ये पूर्णपणे सुकेपर्यंत ठेवा.
  • ८. वाळल्यानंतर या गोळ्यांना 'संजीवनी वटी' म्हणतात. त्या हवाबंद डब्यात साठवून ठेवा.

Chemical Composition: 

Gingerol, Shogaol, Piperine, Gallic Acid, Vitamin C and Asarone

Traditional Dosing (Per Disease):

  • Indigestion/Gulma: 1 tablet.
  • Gastroenteritis (Visuchika): 2 tablets.
  • Snake Bite: 3 tablets.
  • Severe Fever (Sannipata): 4 tablets.

  • स्वरूप - घन
  • गंध - गोमूत्र
  • वर्ण - कृष्ण
  • दोषघ्नता - त्रिदोष
  • मात्रा - 250 - 750 मि. ग्रॅ.
  • अनुपान: मध, आल्याचा रस (अद्रक स्वरस) किंवा कोमट पाणी.
  • उपयोग: ताप (ज्वर), अजीर्ण, अन्नावरील वासना जाणे (अरुची).
  • पथ्य-अपथ्य: रोग आणि रुग्णाच्या प्रकृतीनुसार.
  • दुष्प्रभाव: भल्लातक आणि वत्सनाभ यांचे शुद्धीकरण नीट झाले नसल्यास विषारी लक्षणे दिसण्याची शक्यता असते.

PHARMACODYNAMICS

  1. Antipyretic Activity: शुण्ठी, पिप्पली, and वत्सनाभ possess antipyretic properties, reducing fever by acting on the thermoregulatory center in the brain.
  2. Immunomodulatory Effects: गुडुची boosts immunity, enhancing the body's defense mechanisms against infections associated with fever.
  3. Digestive Support: हरीतकी, आमलकी, and विभीतकी aid in digestion and meta-bolism, addressing gastrointestinal disturbances often accompanying fever.
  4. Anti-Inflammatory Action: विडंग and वचा possess anti-inflammatory properties, reducing inflammation and associated symptoms.

PHARMACOKINETICS

  1. Absorption: The active ingredients in संजीवनी वटी are absorbed through the gastrointestinal tract after oral administration.
  2. Distribution: The components are distributed through the bloodstream, targeting various organs and tissues affected during fever and associated symptoms.
  3. Metabolism: Metabolism of the constituents occurs primarily in the liver, where they are transformed into active metabolites or undergo conjugation for elimination.
  4. Excretion: Metabolites and unmetabolized components are excreted via urine and feces, with elimination facilitated by the renal and gastrointestinal systems.

Key Health Benefits

Sanjivani Vati is more than just a fever tablet; it is a holistic detoxifier.

  1. Combats "Ama" (Toxins): Ayurveda teaches that most diseases stem from Ama, the byproduct of faulty metabolism. Sanjivani Vati's Deepan (appetizer) and Pachan (digestive) properties burn these toxins away.
  2. Fever Management: It acts on the brain's thermoregulatory center to reduce persistent or chronic fevers.
  3. Digestive Excellence: It provides relief from bloating, indigestion, and gastrointestinal disturbances like diarrhea.
  4. Immunity Booster: By cleansing the channels (Srotas), it allows the body's natural defense mechanisms to work more effectively.
  5. Emergency Care: Historically, it was even used in higher doses for snake bites (Sarpadamshta) and severe gastroenteritis (Visuchika).












Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

Gunja (Abrus precatorius): The Beautiful Poison

-
Image
  Gunja (Abrus precatorius): The Beautiful Poison – An Ayurvedic and Modern Perspective Category: Agadtantra (Toxicology) Bams 2 nd year In the world of Agadtantra (Ayurvedic Toxicology), few plants are as visually striking and paradoxically dangerous as Gunja. With its vibrant red seeds tipped with black, it resembles a jewel, leading to its use in beads and ornaments. However,  this is beautiful exterior lies a potent poison known as Sthavar Visha Today, we dive deep into the properties, toxicity, and medicinal transformation of Gunja, based on classical Ayurvedic and modern prospective  Introduction Latin name: Abrus precatorius . English - Rosary pea, indian liquorice root. Sanskrit - Raktika, kaakananti,tamrika. Family - Leguminaceae Utpattisthana - Everywhere in india   External Features Characterized by Shrub like climbers with many branches. Leaves - Like tamarind tree, (2-3 inches long) flowers - Small yellowish green Odour - Odourless Rasa Panc...
Read more

Ahiphena (Opium): Bridging Ayurvedic Wisdom and Modern Toxicology

-
Image
 Ahiphena (Opium): Bridging Ayurvedic Wisdom and Modern Toxicology Category: Agadtantra (Toxicology) Bams 2 nd year In the world of Agadtantra (Ayurvedic Toxicology) and modern forensic medicine, few substances are as fascinating—and dangerous—as Ahiphena, commonly known as Opium or the Poppy plant. Known for its potent medicinal properties and high potential for abuse, understanding Ahiphena requires a look at both its traditional Ayurvedic classification and its modern pharmacological profile. Introduction Latin Name : Papaver Somniferum. Family : Papaveraceae. Vernacular Names   Sanskrit : Aaphuk, Ahiphen, Naagphen,   Niphen, Amal. Marathi : Aphu Hindi : Afim English : Opium, Poppy plant . Classification: According to Ayurved - Sthavara vegetative poison Upavisha (Bhavaprakash & Rasatarangini) According to Modern science - Neurotic Cerebral Somniferous Properties   Guna : Laghu, Ruksha,Sukshma, Vyavayee, Vikasee. Rasa : Tikta. Vipaka : Katu. Veerya : ...
Read more

The Suicide Tree : Unveiling the Secrets of Cerbera odollam

-
Image
  The Suicide Tree: Unveiling the Secrets of Cerbera odollam Category: Agadtantra (Toxicology) Bams 2 nd year Nature is full of contradictions.  the most beautiful flora harbors the deadliest secrets . A prime example of this paradox is Cerbera odollam, a plant known by the ominous moniker  " The Suicide Tree " . Native to South India and Southeast Asia, this plant is a subject of significant interest in both Ayurveda and modern toxicology . Let’s dive deep into the morphology , toxicity , and medicolegal importance of this deadly beauty of Cerbera Odollam. Cerbera Odollam    Name of Poison: Cerbera Odollam   Botanical Name: Cerbera odollam   English Names: Suicide Tree, Pong-pong tree   Sanskrit Names : Auddalalka, Svanamara   Family : Apocynaceae Classification   Ayurveda : Plant poison (Sthavara Visha)   Modern : Cardiac poison (affects the heart) Description  Origin: Native to South India and Southeast Asia  Habitat: ...
Read more

आरोग्यवर्धिनी वटी: रसरत्नसमुच्चयांतर्गत एक सर्वांगीण शास्त्रीय व चिकित्सकीय समीक्षा

-
आरोग्यवर्धिनी गुटिका (रसरत्नसमुच्चय... विसर्पादी चिकित्सा) १) घटक द्रव्य द्रव्य — प्रमाण शु. पारद — १ भाग शु. गंधक — १ भाग लोह भस्म — १ भाग ताम्र भस्म — १ भाग अभ्रक भस्म — १ भाग हरितकी — २ भाग } बिभितकी — २ भाग } (त्रिफळा) आमलकी — २ भाग } शु. शिलाजतू — ३ भाग शु. गुग्गुळ — ४ भाग चित्रक — ४ भाग कुटकी (Main) — २२ भाग - यकृत उत्तेजक, तिक्त रसात्मक निम्ब स्वरस / पत्र (भावना देण्यास २ दिवस) २) निर्माण विधी - पारद आणि गंधक कज्जली खल्व मध्ये टाकावी. भस्म घ्यायचा, त्रिफळा घ्यायचा खल्व मध्ये कुटुन घ्यायच (२ दिवस) गुग्गुळ टाकून वटी तयार करायची. वटी सुकवून काचेच्या भरणी मध्ये साठवून ठेवली. निम्ब स्वरस टाकून भावना तयार करायची एकजीव करायच - २ दिवस ३) मात्रा - 250 - 500 mg tablet ४) अनुपान - आर्द्रक स्वरस, मध, जल ५) उपयोग - कुष्ठ कुष्ठ रोग, वातज पित्तज कफज ज्वर, यकृत उत्तेजक, मेदज रोग ६) अशुद्ध असल्यास - रोग अधिकार (१) सर्व प्रकारचे कुष्ठ (२) वातज, पित्तज, कफज कुष्ठ (३) यकृत उत्तेजन (४) मेदज रोग ७) Chemical Composition :-  Mercury (Hg)  Sulphur (S)  Iron (Fe_2So_3) Ferric oxide.  P...
Read more

Spider Poison (लूता विष) : Ayurvedic and modern aspect

-
Image
  Spider Poison (लूता विष) : Ayurvedic and modern aspect  Category: Agadtantra (Toxicology) Bams 2 nd year निसर्गात अनेक जीव आहेत, ज्यांच्यापासून आपल्याला इजा होऊ शकते. आयुर्वेदामध्ये अशा विषारी प्राण्यांचा आणि त्यांच्या विषाचा सखोल अभ्यास 'अगदतन्त्र' या शाखेमध्ये केला जातो. आज आपण अशाच एका विषयावर माहिती घेणार आहोत, तो म्हणजे लूता विष (Spider Poisoning) .  Introduction अगदतन्त्राची व्याख्या: “अगदतन्त्रं नाम सर्पकीट लूता मूषकादि दष्ट विष व्यञ्जनार्थं  विविध विषसंयोगोपर्शमनार्थञ्च | (सु. सु.१/१४)" आयुर्वेदाच्या आठ शाखांपैकी एक असलेल्या अगदतन्त्राचा उद्देश सर्प (साप), कीट (कीटक), लूता (कोळी), मूषक (उंदीर) इत्यादींच्या दंशाचे निदान आणि विविध प्रकारच्या विषांवर उपचार करणे हा आहे.   लूता विष म्हणजे कोळी चावल्यामुळे होणारे विषबाधा.   याचे वर्णन जांगम विष (प्राणीजन्य विष) या अंतर्गत केले जाते. Classification (वर्गीकरण) संख्येनुसार सुश्रुत - १६   वाग्भट - २८   विषाच्या तीव्रतेनुसार  तीक्ष्ण विष लूता : ७ दिवसांच्या आत मृत्यू होतो....
Read more