च्यवनप्राश अवलेह : रसशास्त्र आणि भैषज्य कल्पनेचा एक सखोल संशोधनात्मक अहवाल

 च्यवनप्राश अवलेह : रसशास्त्र आणि भैषज्य कल्पनेचा एक सखोल संशोधनात्मक अहवाल

Bams 2nd year

Sub - Rassastra 

आयुर्वेदातील 'भैषज्य कल्पना' हा विषय औषध निर्माण शास्त्राचा पाया मानला जातो. बी.ए.एम.एस. (BAMS) द्वितीय वर्षाच्या अभ्यासक्रमात 'रसशास्त्र' आणि 'भैषज्य कल्पना' या दोन विषयांना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. यातील 'अवलेह कल्पना' ही एक अत्यंत महत्त्वाची दुय्यम औषधी कल्पना (Secondary Dosage Form) आहे, जी प्रामुख्याने 'पंचविध कषाय कल्पने'वर आधारित आहे. अवलेह किंवा लेह हा असा औषधी प्रकार आहे जो जिभेने चाटून खाल्ला जातो. या कल्पनेचे मूळ स्वरूप 'कल्क' आणि 'क्वाथ' यांच्या संयोजनातून विकसित झाले आहे.

आचार्य शार्ङ्गधरांनी अवलेहाची व्याख्या करताना म्हटले आहे की

 य: पुन: पच्यते क्वाथ: स सान्द्र: स्यादवलेहिका ।

सा लेह: सा रसक्रिया चापि प्रोच्यते भैषज्यकोविदै: ॥ (शार्ङ्गधर संहिता, मध्यम खंड ८/१) 

याचा अर्थ असा की, जेव्हा एखाद्या औषधी वनस्पतीचा क्वाथ (काढा) किंवा स्वरस (रस) पुन्हा अग्नीवर शिजवला जातो आणि त्याला दाट (Semisolid) स्वरूप प्राप्त होते, तेव्हा त्याला 'अवलेह', 'लेह' किंवा 'रसक्रिया' असे संबोधले जाते. च्यवनप्राश हा या कल्पनेतील सर्वात प्रसिद्ध आणि प्राचीन औषधी कल्प आहे. बी.ए.एम.एस. च्या विद्यार्थ्यांसाठी च्यवनप्राशचा अभ्यास केवळ परीक्षार्थ नसून तो प्रत्यक्ष औषध निर्मितीच्या कौशल्यासाठीही आवश्यक आहे .

च्यवनप्राशचा ऐतिहासिक संदर्भ आणि रसायनी महत्त्व

च्यवनप्राशचा उगम हा मानवी आरोग्याच्या रक्षणासाठी केलेल्या महान संशोधनाचा भाग आहे. याचे सर्वात जुने संदर्भ 'चरक संहिते'च्या चिकित्सा स्थानातील पहिल्या अध्यायात, म्हणजेच 'अभयामलकीय रसायनाध्याया'त मिळतात. या औषधाचे नाव 'च्यवन' ऋषींच्या नावावरून पडले आहे. पौराणिक कथांनुसार, च्यवन ऋषी अतिशय वृद्ध आणि अशक्त झाले होते. त्यांची तारुण्य शक्ती आणि आरोग्य पुनरुज्जीवित करण्यासाठी देववैद्य असलेल्या अश्विनी कुमार बंधूंनी हे विशेष रसायन तयार केले.

च्यवनप्राशच्या निर्मितीचा मुख्य उद्देश 'ओज' (Vitality) वाढवणे आणि 'जरा' (Aging) रोखणे हा होता. चरक संहितेनुसार  खालीलप्रमाणे वर्णिले आहे:

 च्यवन: प्राश: परं रसाायनम् ।

विशेषत: कासश्वासहर: परं स्मृत: ॥ (चरक संहिता, चिकित्सा १.१.७०) 

हे रसायन केवळ बलवर्धक नसून ते खोकला (कास) आणि दम्यासारख्या (श्वास) श्वसनविकारांवर अत्यंत प्रभावी मानले गेले आहे. प्राचीन काळी जेव्हा आधुनिक जीवनसत्त्वे किंवा अँटिऑक्सिडंट्सची संकल्पना नव्हती, तेव्हा आयुर्वेदाने आमलकीचा वापर करून 'फ्री रॅडिकल्स' (Free Radicals) विरुद्ध लढणारे हे दिव्य औषध जगाला दिले.

च्यवनप्राश घटक द्रव्ये

च्यवनप्राशची निर्मिती ही एका 'बहुघटक' (Polyherbal) सूत्रावर आधारित असते. यामध्ये सुमारे ४८ ते ५० औषधी वनस्पतींचा वापर केला जातो. बी.ए.एम.एस. द्वितीय वर्षाच्या विद्यार्थ्यांसाठी या द्रव्यांचे वर्गीकरण समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. 

• दशमूल गट (१० वनस्पती)
• अष्टवर्ग :
• प्रक्षेपद्रव्य चूर्ण :   
• मधुर द्रव्य आणि इतर :

1 to 38  every : 40 gm

1. बिल्व 
2. काश्मरी
3. अग्निमंथ
4. पाटला
5. श्योनाक
6. शालिपर्णी
7. पृष्णिपर्णी
8. बृहती 
9. कण्टकारी
10. गोक्षुर
11.  ऋद्धि
12. वृद्धि
13. जीवक
14. ऋषभक
15. काकोली
16. क्षीरकाकोली
17. मेदा
18. महामेदा
19. पिप्पली
20. कर्कटशृंगी
21. द्राक्षा
22. गुडुची
23. हरीतकी
24. भुम्यामलकी
25. वासा
26. जीवन्ती
27. शठी
28. मुस्ता
29. पुष्करमूल
30. काकनासिका
31. मुदगपर्णी
32. माषपर्णी
33. विदारी
34. पुनर्नवा
35. कमल
36. सुक्ष्मला
37. अगरु
38. चंदन.
39. पिप्पली  : 40 gm
40. वंशलोचन : 160 gm
41. त्वक : 4 gm
42. एला : 4 gm
43. तमालपत्र : 4 gm
44. नागकेशर : 4 gm
45. मध : 240 gm
46. गोघृत (गायीचे तूप) : 280 gm
47. खडीसाखर : 2000 gm
48. पाणी : 10240 ml
49. आवळा : 500 नग

१. प्रधान द्रव्य (Main Ingredient)

आमलकी (Emblica officinalis/Amla) हे च्यवनप्राशचे मुख्य घटक आहे. एका बॅचमध्ये सुमारे ५०० किंवा १००० आमलकी फळांचा वापर केला जातो. आमलकी हे निसर्गातील विटामिन सी (C_6H_8O_6) चा सर्वात मोठा स्रोत आहे. रसायनी कार्यासाठी आमलकीला 'सर्वोत्कृष्ट' मानले गेले आहे कारण ते शरीरातील पाचही रसांचे (लवण वगळून) प्रतिनिधित्व करते.

२. क्वाथ द्रव्ये (Decoction Materials)

क्वाथ बनवण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या वनस्पतींमध्ये प्रामुख्याने 'दशमूल' (Dashamoola) आणि इतर बल्य द्रव्यांचा समावेश होतो. या वनस्पतींचा काढा करून त्यात आमलकी शिजवली जाते.

• | बिल्व | Aegle marmelos | पाचन आणि अतिसारावर गुणकारी |
• | अग्निमनथ | Clerodendrum phlomidis | शरीरातील विषद्रव्ये बाहेर काढणारे |
• | श्योनाक | Oroxylum indicum | कफ आणि वात शामक |
• | काश्मरी (गंभारी) | Gmelina arborea | बल्य आणि शुक्रवर्धक |
• | पाटला | Stereospermum suaveolens | श्वसन मार्गासाठी हितकर |
• | शालपर्णी | Desmodium gangeticum | तापावर प्रभावी (Antipyretic) |
• | पृष्णीपर्णी | Uraria picta | हृदय आणि रक्तवाहिन्यांसाठी पोषक |
• | गोक्षुर | Tribulus terrestris | मूत्रवह संस्था सुधारणारे आणि ऊर्जा देणारे |
• | बृहती | Solanum indicum | घसा आणि फुफ्फुसातील कफ कमी करणारे |
• | कंटकारी | Solanum surattense | दम्यामध्ये श्वास नलिका विस्तारक (Bronchodilator) |
• | अश्वगंधा | Withania somnifera | तणावमुक्ती आणि स्नायू बलवर्धक |
• | शतावरी | Asparagus racemosus | रोगप्रतिकारशक्ती आणि संप्रेरक संतुलन |
• | गुडुची | Tinospora cordifolia | जंतूनाशक आणि ज्वरघ्न |
• | पुनर्नवा | Boerhavia diffusa | मूत्रपिंड आणि यकृताचे कार्य सुधारणारे |
• | मुस्ता (नागर्मोथा) | Cyperus rotundus | पाचन आणि उष्णता कमी करणारे |

३. स्नेह द्रव्य (Lipid/Medium Agents)

च्यवनप्राशच्या निर्मितीत तुपाचा (Ghee) आणि तिळ तेलाचा (Sesame Oil) वापर केला जातो. चरक संहितेत दोन्हीचा उल्लेख आहे, तर शार्ङ्गधरांनी केवळ तुपाचा उल्लेख केला आहे. स्नेह द्रव्यांमुळे औषधातील 'फॅट-सोल्युबल' (Fat-soluble) जीवनसत्त्वांचे शोषण शरीरात सहज होते.

४. मधुर द्रव्य (Sweetening Agents)

पाकाचा आधार म्हणून साखर (Sharkara), गूळ (Jaggery) किंवा खडीसाखर (Sita) वापरली जाते. साखर केवळ चव देत नाही, तर ती एक नैसर्गिक 'प्रिझर्व्हेटिव्ह' म्हणून कार्य करते. पाकातील साखरेचे ६५% ते ७०% प्रमाण बुरशीची वाढ रोखते.

५. प्रक्षेप द्रव्य (Aromatic/Powder Drugs)

पाक तयार झाल्यावर चव आणि गंधासाठी तसेच औषधी गुणधर्म वाढवण्यासाठी काही चूर्णे मिसळली जातात. यात प्रामुख्याने वंशलोचन, पिप्पली, वेलची, दालचिनी, तमालपत्र आणि नागकेशर यांचा समावेश होतो.

च्यवनप्राश निर्माण विधी: शास्त्रोक्त प्रक्रिया

भैषज्य कल्पनेनुसार च्यवनप्राश बनवण्याची प्रक्रिया ही अत्यंत सूक्ष्म आणि शिस्तबद्ध असते. बी.ए.एम.एस. च्या विद्यार्थ्यांसाठी ही प्रक्रिया टप्प्याटप्प्याने अभ्यासणे गरजेचे आहे.

टप्पा १: पूर्व कर्म (Preparation of Decoction)

सर्व क्वाथ द्रव्यांचे 'यवकुट' चूर्ण केले जाते. एका मोठ्या स्टेनलेस स्टीलच्या किंवा तांब्याच्या पात्रात पाणी घेऊन त्यात हे चूर्ण टाकले जाते. आमलकी फळे स्वच्छ धुवून एका सुती कापडाच्या पोटलीत बांधली जातात. ही पोटली क्वाथ असलेल्या पात्रात अशा प्रकारे टांगली जाते (दोला यंत्र पद्धत), जेणेकरून फळे पाण्यात बुडतील पण भांड्याच्या तळाला लागणार नाहीत.

टप्पा २: आमलकी स्वेदन (Steaming)

पात्र अग्नीवर ठेवून मध्यम आचेवर शिजवले जाते. जेव्हा आमलकी फळे मऊ होतात (स्विन्न लक्षण), तेव्हा पोटली बाहेर काढली जाते. उरलेला काढा (क्वाथ) आटवून तो मूळ प्रमाणाच्या १/४ किंवा १/८ केला जातो.

टप्पा ३: पिष्टी निर्माण (Pulp Processing)

शिजलेल्या आमलकी फळांतून बिया वेगळ्या केल्या जातात. फळांचा गर (Pulp) एका बारीक चाळणीतून किंवा कापडातून हाताने घासून काढला जातो. या प्रक्रियेला 'पिष्टी निर्माण' म्हणतात. यामुळे गरातील तंतू (Fibers) निघून जातात आणि मऊ पिष्टी प्राप्त होते.

टप्पा ४: स्नेह भर्जन (Frying)

एका कढईत तूप आणि तिळ तेल गरम करून त्यात आमलकी पिष्टी टाकली जाते. मंद अग्नीवर पिष्टी सतत हलवली जाते (भर्जन). जेव्हा पिष्टीचा रंग सोनेरी-तांबूस होतो आणि त्यातून तुपाचा सुगंध सुटतो, तेव्हा भर्जन प्रक्रिया पूर्ण झाल्याचे समजले जाते.

टप्पा ५: शर्करा पाक आणि मिश्रण (Paka and Mixing)

गाळलेल्या क्वाथमध्ये साखर मिसळून तो पुन्हा अग्नीवर ठेवला जातो. साखर पूर्ण विरघळल्यावर मिश्रण गाळून घेतले जाते जेणेकरून साखरेतील अशुद्धता दूर होईल. त्यानंतर हा काढा पुन्हा आटवला जातो, जोपर्यंत 'अवलेह सिद्ध लक्षणे' दिसत नाहीत. पाक तयार झाल्यावर त्यात भाजलेली आमलकी पिष्टी मिसळली जाते.

टप्पा ६: प्रक्षेप आणि मधु मिश्रण (Post-Processing)

पाक अग्नीवरून खाली उतरवल्यानंतर तो थोडा कोमट असताना त्यात प्रक्षेप द्रव्यांचे (वेलची, दालचिनी इ.) सूक्ष्म चूर्ण मिसळले जाते. जेव्हा औषध पूर्णपणे थंड होते, तेव्हाच त्यात मध (Honey) मिसळला जातो. आयुर्वेदानुसार, गरम पदार्थात मध मिसळणे निषिद्ध आहे कारण त्यामुळे 'विषक्त' परिणाम होऊ शकतात.

औषध तयार झाले आहे की नाही, हे ओळखण्यासाठी आयुर्वेदाने काही भौतिक निकष दिले आहेत. परीक्षेच्या दृष्टीने हे श्लोक पाठ असणे अनिवार्य आहे :

जले मज्जति य: पक्व: पतितस्तु न शीर्यते ।

तन्तुमान् पीडिते मुद्रा गन्धवर्णरसोद्भव: ॥ (शार्ङ्गधर संहिता, मध्यम खंड ८/४)

च्यवनप्राशचे औषधी परिणाम (Pharmacological Actions)

१. रसायनी आणि रोगप्रतिकारशक्ती (Immunity)

आमलकीमधील विटामिन सी पांढऱ्या पेशींची (Leukocytes) कार्यक्षमता वाढवते. हे एक 'अडॅप्टोजेन' (Adaptogen) म्हणून काम करते, ज्यामुळे शरीर मानसिक आणि शारीरिक तणावाशी लढण्यास सक्षम होते.

२. श्वसन संस्था (Respiratory System)

हे औषध 'कासहार' (Cough suppressant) आणि 'श्वासहर' (Anti-asthmatic) आहे. वासा आणि पिप्पली श्वासनलिकांमधील सूज कमी करतात आणि साठलेला कफ बाहेर काढण्यास मदत करतात. क्षयरोग (Tuberculosis) झालेल्या रुग्णांमध्ये पूरक औषध म्हणून याचा वापर होतो.

३. पचन संस्था (Digestive System)

यात असलेल्या तिखट आणि सुगंधी मसाल्यांमुळे (पिप्पली, आले, वेलची) 'दीपन' आणि 'पाचन' क्रिया सुधारते. हे गॅस, अपचन आणि बद्धकोष्ठता दूर करण्यास मदत करते.

४. हृदय आणि रक्ताभिसरण (Cardiovascular Health)

अर्जुन आणि अश्वगंधा हृदय स्नायूंना बळकट करतात. च्यवनप्राश रक्तातील कोलेस्ट्रॉलची पातळी नियंत्रित ठेवण्यास आणि रक्तवाहिन्या लवचिक राखण्यास मदत करते.

५. त्वचा आणि केस (Integumentary System)

अँटिऑक्सिडंट्समुळे त्वचेवर अकाली सुरकुत्या पडत नाहीत. रक्तातील विषारी द्रव्ये (Toxins) बाहेर निघाल्याने त्वचेला नैसर्गिक चकाकी प्राप्त होते.

• स्वरूप - अवलेह
• रस - अम्लमधुर
• रूप - तपकीरी 
• गंध - मिश्र
• दोषहनना - वातपित्त
• मात्रा (Dosage)

व्यक्तीचे वय, अग्नी (पचनशक्ती) आणि कोष्ठ यानुसार मात्रा बदलू शकते:

 * प्रौढ: १ ते २ मोठे चमचे (१२ - २४ ग्रॅम) दिवसातून दोनदा.

 * बालके (५ वर्षांवरील): १/४ ते १/२ चमचा.

 * वृद्ध: १ चमचा, पचनशक्तीनुसार.

• वेळ आणि पद्धत (Administration)

च्यवनप्राश नेहमी सकाळी रिकाम्या पोटी (सकाळी सूर्योदयाच्या वेळी) घेणे सर्वोत्तम मानले जाते. यामुळे चयापचय (Metabolism) क्रिया गतिमान होते.

• अनुपान 

च्यवनप्राश खाल्ल्यानंतर वरून कोमट दूध पिणे ही सर्वात शास्त्रोक्त पद्धत आहे. दूध हे 'पित्तशामक' असल्याने च्यवनप्राशची उष्णता कमी करते आणि शरीराला अतिरिक्त कॅल्शियम व प्रथिने मिळतात. ज्यांना दूध मानवत नाही, त्यांनी कोमट पाण्याचा वापर करावा.

• साठवणूक आणि सावियर्यता अवधी (Shelf Life)

रसशास्त्रातील नियमांनुसार, अवलेह कल्पांचा सावियर्यता अवधी खालीलप्रमाणे असतो :

१. पारंपारिक आयुर्वेदिक नियम: १ वर्ष (१२ महिने).

२. आधुनिक औषधी नियम (Gazette of India): ३ वर्षे (३६ महिने).

साठवणुकीसाठी महत्त्वाच्या टिप्स :

•  औषध नेहमी काचेच्या किंवा सिरॅमिक बरणीत ठेवावे.
•  बरणीवर सूर्यप्रकाश थेट पडू नये (Dark cool place).
•  ओला हात किंवा चमचा बरणीत टाकू नये, कारण आर्द्रतेमुळे बुरशी लागण्याची शक्यता असते.

निष्कर्ष

बी.ए.एम.एस. द्वितीय वर्षाच्या विद्यार्थ्यांसाठी च्यवनप्राश हा केवळ अभ्यासाचा भाग नाही, तर तो आपल्या समृद्ध आयुर्वेदिक परंपरेचा ठेवा आहे. 

'स्वस्थस्य स्वास्थ्य रक्षणम्' या आयुर्वेदाच्या ब्रीदवाक्यानुसार, रोगाला प्रतिबंध करण्यासाठी च्यवनप्राश हे एक उत्तम साधन आहे. रसशास्त्र आणि भैषज्य कल्पनेच्या सिद्धांतांनुसार जेव्हा आपण या औषधाची निर्मिती करतो, तेव्हाच आपल्याला त्यातील खऱ्या शक्तीचा अनुभव येतो.

च्यवनप्राशच्या निर्मितीत वापरले जाणारे आमलकी, दशमूल आणि अष्टवर्गाचे प्रतिनिधी द्रव्ये ही शरीराच्या पेशी-पेशींपर्यंत पोहोचून त्यांना नवसंजीवनी देतात. एक भावी वैद्य म्हणून आपल्याला या औषधाची निर्मिती, त्याचे डोस आणि त्याच्या मर्यादा यांची सखोल माहिती असणे आवश्यक आहे. या अहवालाच्या माध्यमातून आपल्याला च्यवनप्राशच्या सर्व पैलूंची माहिती मिळाली असेल, अशी आशा आहे.